¿Qué papel debe tener la ciudadanía en el proceso político en marcha en Euskal Herria? ¿Quedar a la espera del llamado “trabajo de cocina” y movilizarse cuando alguien lo dicte a toque de corneta? ¿Refrendar en una consulta los acuerdos que se adquieran y punto? ¿Cuál es nuestro cometido: ser espectadores pasivos y esperanzados potencialmente movilizables? ¿La dinámica de arriba-abajo de la democracia representativa es la única lógica que admite un proceso de esta complejidad? Estas preguntas y otras motivan el texto que aquí os presentamos, escrito por César Martínez. Testua euskaraz.

Herritarrok politika egiteko molde berri batzuk exijitu behar ditugulakoan nago, indarrean dagoen prozesu politikoak behetik gorako dinamika bat ere eduki behar duelakoan. Alderdi politikoek, erakunde publikoek eta baita gizarte eragileek ere arduratu beharko genuke gatazka politikoaren inguruko debate soziala zabaltzen, herriz herri eta auzoz auzo. Horrela gatazka politikoak herritarren (gu guztion) eguneroko bizitzan sortzen dituen kezkak eta bizipenak zeintzuk diren ezagutzeko aukera izango genuke, eta bizipen horietaz eztabaidatzeko eta gogoeta egiteko aukera ere.

Gatazka egoerak egunerokoan sortzen dituen kezka eta premia horiek, batzuenak eta besteenak, konpontzeko bidean ipini behar ditugunak dira; gatazkaren balizko akordioak horiek politikoki bideratzeko aukerak zabaldu behar dituzte. Izan ere, debate soziala sustatuz gero, eta alderdi politikoekin, erakunde publikoekin eta komunikabideekin debate sozial horretarako komunikazio bideak zabalduz gero, gogoeta eta ekarpen interesgarriak agertuko lirateke. Hau da, kontua ez da bakarrik prozedurazkoa, kontua da prozesu politikoaren dinamika partehartzaileagoa eta demokratikoagoa, sustantiboa edo edukizkoa izatea: prozesu politikoak aurrerapauso sendoak emango ditu gatazka politikoak herritarren eguneroko bizitzan sortzen dituen ondorio eta behar latzenak konponbidean ipintzen dituen neurrian, eta horretarako jendearen proposamen zehatzak entzun eta kontuan eduki behar dira. Lider politikoek zeregin garrantzitsua dute, zalantzarik gabe, baina kontuz despotismo ilustratuarekin; herri jakintzak badauka bilatzen ari diren gako eta erantzun asko, baina horretarako entzun egin behar da. Horrexegatik, debate sozial horiek ez dira lider politikoen hitzaldiak eta mitinak izan behar (horiei, esan bezala, entzutea dagokie), baizik eta jendearen arteko debatea sustatu eta ekarpenak jaso.

Alderdi politiko gehientsuenetan funtzionamendu-joera bertikala, goitik beherakoa, eta liderrekiko segidismo itsu gehiegi dagoela uste dut. Zenbait momentutan, militantzia politikoa unean uneko kontsigna politikoa gizarteratzean datzala dirudi. Joera hori are indartsuagoa egiten da/dugu “sukalde lana” , “zuhurtzia” eta “diskrezioaren”  izenean. Horrexegatik alderdi politiko bakoitzari exijitu behar zaio bere oinarri sozialari entzutea eta bere ekarpenak jasotzea, baita bere oinarri militantea ez denari ere (herri mugimenduetako kolektiboei, politikoki antolatuta ez dauden herritarrei eta abarrei). Izan ere, tokian tokiko dinamika sozialarekin txertatzea ezinbesteko aurrebaldintza da dinamika politikoan aritzeko; lehenengoak elikatu beharko luke bigarrena. Beheko suaren inguruan, eguneroko bizitzaren beharren sutondoan, bizitzen eta debatitzen denak elikatu beharko luke dinamika politikoa eta instituzionala, eta ez sukalde ezkutu eta ezezagunetan egozten dena.

Nahiko urrun gaude oraindik herri galdeketak edo bestelako prozedura partehartzaileak normaltasunez eta maiztasunez erabiltzetik funtzionamendu politikoan. Kultura politikoetan aldaketa sakonak behar dira oraindik horretarako, baina demokrazia partehartzailearen debatea apurka-apurka zabalduz doa, hemen eta hemendik kanpo ere. Hor dugu Brasilgo Aurrenkontu Partehartzaileen esperientzia, baita tradizionalagoak diren beste tresna batzuk ere: auzolana, auzoko komunitate planak edo asmatu daitezkeen prozedura berriak herritarren partaidetza zuzena bermatzeko. Eskarmentu horiek erakutsi dute herritarren parte-hartze iraunkorra eta erabakitzailerik gabe, nekez bermatu litekeela funtzionamendu demokratikoa (lobby boteretsuen interesak nagusitzen ari direlako eta ez herritarrenak). Herri galdeketak funtzionamendu politikoaren baitan naturaltasunez txertatzea aurrerapausoa izango litzateke, zalantzarik gabe, baina irekia eta partehartzailea den debate eta prozesu zabalago baten baitan txertatzen badira.

Aurreko guztiak ez du esan nahi sukalde lana eta diskrezioa behar ez direnik. Gatazka politikoaren konplexutasunak eta sakontasunak hala eskatuko du, seguru asko, baina debate soziala sustatzea (beharrezkoak diren bitarteko eta baliabide guztiekin) eta sormen kolektiboa aktibatzea ezinbestekoa dugu era berean: dinamika soziala dinamika politikoarekin uztartzea. Bestela, politikaren elitizazioa eta lobby oroahaldunen (botere faktikoen) eragin-indarra nagusituko da eta demokraziaren zain jarraituko dugu.

Gero eta demokrazia gutxiago edo… politikaren elitizazioa

Demokrazia botere politikoa demoaren edo herritarren esku egotea bada, oraingo joera boterearen kontzentrazioarena da. Ondorioz, herritarren eguneroko beharrak (etxebizitza, lan duina, kalitatezko zerbitzu publikoak, kultur dinamika herrikoia) ez dira politika publikoen lehentasunak. Enpresak, multinazionalak eta merkatuaren eragileak dira lehentasunak eta politika publikoak markatzen dituztenak, eta eragile horiek dira elkarlanerako erreferentzia nagusia maila ezberdinetako erakunde publikoentzat, baita gure hiri eta herrietako udal gehientsuentzat ere (ikusi, bestela, hirigintza eta etxebizitza politikak herriz herri noren interesen arabera egiten diren: konstruktorak, promotorak eta abar).

Horri gehitu behar diogu globalizazio neoliberalak areagotu egin duela demokraziaren krisia edo boterearen kontzentrazioa. Elite batzuek gero eta erabaki gehiago hartzen dituzte herritarrengandik urruti dauden erabaki-guneetan, herritarrok aukeratzen ez ditugun agintari eta lobby-en eraginpean (enpresa transnazionalak, elite finantzieroak, G-8, Europako Batasuna, Munduko Bankua,  Munduko Merkataritza Erakundea). Eliteek, bai, parte hartzen dute politika publikoen diseinuan (lobby-aren eta zilegiak ez diren beste modu ezkutu batzuen bitartez), baina herritarren gehiengoak gero eta zailagoa du partehartze eranginkor hori gauzatzeko. Ondorioz, politika publikoak goitik behera, interes ezkutuekin, eztabaida sozialik gabe eta eztabaida horietarako partaidetza biderik zabaldu gabe jartzen dituzte indarrean. Hau da, “behekoentzat” partehartze bideak itxita, eta “goikoentzat” lobby-partaidetza gero eta eraginkorragoa.

Honenbestez, gizartearen elitizazio horri eta demokraziaren krisiari aurre egitekotan, herritarrok politikaren eta merkatuaren eliteek kendutako eragin-indarra (boterea) berreskuratu behar dugu, hain zuzen ere, zerbitzu publikoen izaera publiko eta herrikoia bermatzeko (zerbitzu horien merkantilizazioa saihestea eta herritarren behar eta lehentasunen arabera funtzionatzea) eta dinamika sozio-politiko demokratizatzaileak eta alternatiba eraldatzaileak bultzatzeko. Horretarako ezinbestekoa dugu, batetik, partehartze sortzaileagoa bizitza sozio-politikoan, eta, bestetik, bide eta prozesu berriak zabaltzea herritarrak eta herri ekimenak erakunde publikoen lehentasunezko interlokutore eta eragile izateko.

Zeregin horiei begira eta momentu historiko-ideologiko honetan indar-koerlazioa nola dagoen ikusita, niri iruditzen zait bi estrategia nagusi indartu beharra dagoela. Batetik, espazio eta egitura propio eta autonomoak eraiki: Administraziotik erabat autonomoa izango den esparru publiko eta komunitarioa sortu zeinean, indarrean dauden logika ekonomiko eta politikoetatik urrunduz, bestelako dinamikak eta alternatibak eraikitzeko proba-leku edo laborategiak eraiki (horietako asko dagoeneko martxan daude: kultur dinamika herrikoiak, lanerako alternatibak, etxebizitzarako alternatibak, herri kontsultak eta erreferendumak). Administrazioari begira egon barik, praktikan gauzatu bizi nahi den errealitatea (linguistikoa, politikoa, laborala). Beti ere, molde berriak eraikiz, hau da, ghettitazioa saihestuz eta modu ireki eta integratzailean berdinen arteko logika demokratiko eta sortzailearen bitartez, herritarren eguneroko beharrei erantzunak eraikitzeko ahaleginean. Euskal Herrian badaukagu eskarmentu polita hainbat arlotan gure alternatiba propioak eraikitzerakoan: hezkuntzan, komunikabideetan, euskalgintzan, gaztetxeetan edo kulturgintzan.

Beste aldetik, Administrazio publikoaren esparrua birsortzeko estrategiak behar ditugu, botere publikoa gehiengoaren interesen arabera funtzionatzeko eta ez gutxiengo pribilegiatuaren interesen arabera. Urgentea baita erakunde publikoak gobernatzeko modu burokratizatuak eta elitistak gainditu eta gobernatzeko modu irekiak eta komunitarioak sortzea. Horretarako, herritarren partaidetzarako egitura eta prozesuak exijitu eta sortu behar ditugu, herritarren esku-hartze zuzena eta inplikazio kolektibo iraunkorra bideratuko duten tresnak (aurrekontu partehartzaileak, komunitate planak, auzolan estrategiak) “behekoak” lehentasunezko eragile eta subjektu kolektibo erabakitzailea izateko. Izan ere, Administrazio publikoaren zereginak gerentzia burokratizatua baino, herritarren dinamizazio eta mobilizazio kolektiboa izan beharko bailuke, baina horretarako politikagintza eta erakunde publikoen birmoldaketa sakona behar da, esparru publikoa modu partehartzaile eta demokratikoan berreraikitzea.

Hainbeste sukalde eta diskrezioa barneratuta, beldur naiz gatazka politikoa gainditzeko bizitzen ari garen prozesu politikoa, demokrazia zuzenago batean sakontzeko aukera izan beharrean, betiko joera ordezkatzaile eta elitistak indartuko dituen. Izan ere, elkarbizitzarako esparru juridiko-politiko berri baten prozesu eratzailea bihurtzen bada, aukera polita izango litzateke gure etorkizuneko hitzarmen orokorra heldutasun politiko gehiagorekin sortzea; debate soziala eta debate horretarako behar diren partaidetza bideak zabalduz, politika egiteko modu berriak (beheko suaren ingurukoak) aktibatzen hasteko.

César Martínez.